Kiko ta Kanser Introdukshon
Kanser ta un palabra ku ta provoká diferente klase di sintimentu. Mayoria di nan no ta agradabel. Ta un tópiko ku nos ta preferá di no papia ariba mes. Tòg nos ke pidi bo atenshon pa e foyeto akí. Maske kisas e ta deskribí kosnan ku bo ta preferá di no sa i ku bo no ke tende tampoko. Nos ke pidibo hasi un duru i les’é tòg! E ta kontené informashon valioso i nos ta spera di aklará algun di e konseptonan robes ku kisas bo tin tokante kanser. Ademas nos lo splika un ke otro ku por ta interesante.
Kanser ta un enfermedat serio ku por kambia bo bida i hasta pon’é na peliger. Kon presis bo ta hañ’é, ainda nos no sa muchu bon. Loke si nos sa, ta ku si bo hiba un bida salú bo tin ménos chèns di hañ’é. E palabra kanser no ta enserá un solo enfermedat, sino e ta mas bien un nòmber kolektivo pa diferente sorto di enfermedat ku bo por haña tur kaminda den bo kurpa.
Un kos ta sigur: mas tempran bo deskubrié, mas grandi bo chèns pa kura ta. Pero pa bo deskubrié na tempu bo mester sa kiko ta kanser i kua ta e síntomanan ku por duna un indikashon di e enfermedat. Despues nos lo duna mas informashon detayá riba esaki. Si bo ripará un òf mas síntoma, no pèrdè pa gana, bai bo dòkter dirèkt!
Lo bo a yega di tende di hende ku a kana kaminda di dòkter basta tempu promé ku a bin sak’afó ku ta kanser nan tin. Ta kos ku por pasa. No ta tur keho ta pone un dòkter pensa na promé instante ku ta trata di kanser, ya ku ta un enfermedat ku hopi biaha ta kuminsá skondí. E síntomanan por ta indikashon di otro enfermedat tambe i dòkter ta dirigí su saminashon inisial riba otro posibilidat. Lamentablemente tempu valioso ta bai pèrdí den e búskeda, pero esaki ta inevitabel.
Esei no ta nifiká ku bo mester sinta karga kabes ku kosnan ku bo a yega di tende di bo hendenan. Hopi di nan ta kuenta di Nanzi ku awendia no tin ningun base. Loke ta pasa ta ku hende ta keda ripití nan, un boka ta bisa otro i a lo largu nan ta bira un kreensha. Hopi di e kreenshanan akí no ta korekto. Un ehèmpel ta ku kanser ta pega. Kanser no ta pega, e no ta un vírùs ni un bakteria, ke men lo bo no pega ni maske bo brasa òf sunchi e persona ku ta malu. P’esei no laga di bishitá un hende ku bo stima i ku probablemente mester di bo sosten moral, pasobra bo tin miedu ku bo por pega.
Otro kreensha ta ku si bo haña un sla duru esaki por kousa kanser. Loke probablemente ta pasa ta, ku dor ku e sla ta hasi due, bo ta frega bo kurpa e kaminda ei i asina bo ta diskubrí un pipita ku nunka promé bo no a fula.
Si bo risibí un mal notisia ku ta lagabo turdí, esaki lo no kousa kanser. Kisas ta komo bo a hañabo den un fèrdrit i bo a bai skucha bo kurpa mihó, bo a tuma nota ku algu no ta manera e mester ta. Ademas kanser ta un enfermedat ku ta krese demasiado pokopoko, i hopi biaha skondí, pa un sla duru òf un fèrdrit grandi ta su kousa.
Si bo sinti o fula algu,vense bo miedu i bai dòkter. No laga pa mañan loke bo por hasi awe. Hopi hende ta keda sin bai dòkter pa miedu di loke nan ta bai tende. Otro tin miedu ku dòkter ta bai hasi bofon di nan, pasobra nada partikular no falta nan. Tambe tin hende ku no gusta kana kaminda di dòkter mes. E sorto di miedu i emoshonnan akí ta masha komprendibel. Pero bo a yega di para ketu i pensa ku un bishita serka dòkter por eliminá tur e ansha - i preokupashonnan akí ku ta pasa den bo kabes. Na lugá di ta sinta wòri na kas bo so ku bo so, imaginando yen di kos fastioso.
No ta sigur ku ta algu serio bo tin. No ta tur tratamentu ta pisá i asta si mes ta un kanser nan a diskubrí serka bo, tin posibilidat ku e tratamentu ta bai fásil.
Ademas e tratamentu ta tuma lugá ku bo konsentimentu. Dòkter mester splikabo kiko e ta bai hasi ku bo i ta keda na abo si bo ke someté bo mes na e tratamentu. Nos ta sigui insistí ku si tin algu ta molestiábo, no keda ku bo preokupashon, bai dòkter asina bo por. Pa kuminsá, 8 di 10 pipita no ta kanser. I te na ora ku t’asina mes, serka mas ku mitar di e hendenan ku diskubrié na tempu, kanser ta kurabel. Ke men mas tempran bo diskubrié, mas chèns bo tin pa kura.
Generalmente diskubrimentu di kanser ta trese hopi ansha i miedu, tantu pa e pashènt komo pa su famia i amigunan. Miedu basá riba ignoransha di kon e enfermedat ta bai desaroyá, ansha pa tur loke ta deskonosí. Hopi biaha nos tin miedu di kosnan ku nos no konosé. Unabes bo sa kiko ta sperabo bo ansha ta bira ménos.
E pashènt ku no sa kiko lo para di dje ta pasa hopi angustia, e no sa si e ta bai muri, òf ku lo e haña hopi doló, ni kon nan ta bai yud’é. E miedu akí ta pone ku e no por papia di su enfermedat i ta nèt papiamentu, esta ekspresá loke ta molesti’é, lo por yud’é hopi. Ke men, si abo ta un pashènt, habri bo kurason i ekspresá loke ta molestiábo. Esaki lo aklará hopi konsepto eróneo i trese mas trankilidat tantu den bo mente komo den mente di bo famia.
Ta ku e meta akí nos di Prinses Wilhelminafonds ta dediká e buki akí na e pueblo ku ta papia papiamentu, pa nan siña konosé e enfermedat i purba komprond’é mihó i asina haña mihó yudansa.
Si bo keda ku kualke pregunta, bo por akudí semper serka nos na nos Sentro di Informashon na Scharlooweg 52 / 54 òf yama nos na 461-1998 / 461- 8983 i ku masha plaser nos i nos trahadónan sosial ta pará kla pa skuchabo i dunabo konseho.





