Kon pa Preveni Chèns pa Hanya Kanser



Nos ta bai menshoná algun kos ku segun sientífikonan por ta kousa di kanser. Ta  na abo pa skohe si bo ke tene kuenta ku nan den bo bida di tur dia.

HUMAMENTU
Un kos ta sigur: si bo ta huma, e chèns ku bo ta haña kanser ta oumentá. Alrededor di 90% di tur kanser na pulmon ta debí na humamentu – ademas humamentu ta kousa di 30% di tur otro kanser, o sea un di kada  tres kaso di kanser ta debí na humamentu.
Ademas di kanser na pulmon, hende ku ta huma por haña kanser den boka, na lep, garganta, kuèrdè vokal i na blas tambe. Ke men e kansernan akí ta mas frekuente serka hende ku ta huma, ku serka hende ku no ta huma. Tambe e asina yamá ‘second hand smoke’ òf huma indirekto ta forma un peliger. Esakí ta e huma ku un persona ku ta sintá den mes espasio será ku un persona ku ta huma, ta hañ’é ta inhalá, sin ku esakí ta su deseo.
Ta probá ku e huma akí ta kasi mes dañino pa esun sintá ei ku e ta pa e humadó.Ta pa e motibunan akí mas i mas empresa i ofisina ta prohibí humamentu den nan edifisio.  

ALIMENTASHON
E relashon entre alimentashon i kanser no ta mes definí manera esun entre humamentu i kanser. I tòg ta parse ku hende ku ta kome salú ku hopi fruta i berdura i poko fèt tin ménos chèns di haña kanser. Tin indikashon tambe ku komementu di hopi karni di baka, di porko, belèg di karni i wòrs por duna un hende kanser na tripa diki òf kólòn.

Ta konsehabel kome un variedat di kuminda ku ta kontené fibra, manera : pan brùin òf volkoren, sereal, pòpkòrn (sin manteka), rasenchi, apel ku kaska, apelsina, tomati, wòrtel, spinazi, bonchi kòrá. Kuminda ku ta kontené fibra por redusí riesgo di kanser na tripa. Loke tambe ta salú ta diferente sorto di kolo, manera kolo blanku i kòrá, brókoli, blumkol i spruitjes.  Si de bes en kuando bo dal un pòrchòp ku batata lo bo no haña kanser, pero no lag’é bira un kustumber di tur dia. Komementu di e asina yamá “junk food “(kuminda lihé) tur dia si a lo largu por tin su konsekuensianan malu.
Keintamentu di kuminda den un “microwave” no ta okashoná kanser.

MOVESHON
Poko tempu pasá a bin diskubrí ku moveshon ta duna sierto protekshon kontra algun kanser, manera kanser na pechu i na tripa diki. Ke men ta bon pa bo kuminsá move un poko mas. Kisas nunka bo no tabatin oportunidat di praktiká ningun deporte, ke men ta difísil kuminsá diripiente awor. Pero bo por invitá un amigu(a) pa boso bai kana, awendia tin hopi hende ta hasi esei. Bisti paña i sapatu kómodo i proponé bo mes pa bai 2 òf 3 bes pa siman. Bo ta kuminsá poko poko, ban bisa e promé dos siman 20 minüt, djei bo ta kuminsá rèk e kada bes un poko mas, te ora bo alkansá kana un ora.
Bo ta sòru pa bo spit tambe oumentá segun bo ta progresá.

Si pa kualke motibu kanamentu no ta algu ku bo ta gusta hasi, bo por purba landa i hasi ehersisio den laman, bo por kore baiskel, bo por traha den kurá òf limpia kas.  T’abo mes mester mira kiko ta dunabo mas plaser pa hasi. Pero pèrkurá move un poko mas.

ALKOHÒL
Konsumo di hopi alkohòl por oumentá e riesgo di haña kanser. A demonstrá e konekshon di bibida ku kanser den boka i garganta, korokoro i na stròt di garganta klaramente. Parse ku e ta oumentá chèns di haña kanser na pechu tambe. Ademas humamentu ta intensifiká e efekto di konsumo di alkohòl. Ke men si un persona ta bebe hopi i e ta huma tambe, su riesgo di haña kanser na korokoro ta oumentá.

SOLO
Algun forma di rayo por produsí kanser. Un ehèmpel ta e rayonan ultravioleta ku solo ta produsí. Pa dushi ku sinta un ratu den solo por ta, mester evitá di eksponé bo mes i prinsipalmente bo yunan na solo entre 10 or di mainta i 3 or di mèrdia. Pèrkurá protehé bo mes kontra e rayonan fuerte i bisti un sombré rant hanchu si akaso ta nesesario pa bo bai tòg. Awendia tin krema ku por hunta ku diferente índise di protekshon: 15 / 30 / 45. Prinsipalmente mucha mester uza protekshon ya ku nan kueru ta hopi fini / delegá. Ta konsehá hende ku nan trabou ta eksponé nan na hopi solo manera piskadó òf peon ku ta traha riba kaya pa pèrkurá bisti maske ta un flanèl i un sombré rant hanchu pa protehé nan kara i nan nèk (pal’i garganta). A diskubrí ku hende grandi ku a yega di kohe hopi solo na mucha, na grandi ta bin haña kanser di kueru.
Un atvertensia: miéntras mas kla bo kueru ta mas protekshon ta nesesario. Hende hopi blanku ku purunchi paga bon tinu na esakí!

SUSTANSIA KÍMIKO
Personanan ku ta traha ku sustansia kímiko tóksiko, mester averiguá masha bon ki sorto di prekoushon nan mester tuma. Nan mester averiguá ki sorto di paña nan tin di uza pa protehé nan kurpa. Uza máskara pa tapa boka i nanishi i sòru pa tin hopi ventilashon. Ta konsehá pa no kome ni bebe kaminda ta traha i pa laba man i kurpa masha bon ora yega di trabou. Asbèst ta un sustansia tóksiko ku te ainda nos ta haña den algun konstrukshon bieu na Kòrsou i awendia a prohibí su importashon. Si akaso mester traha den un konstrukshon bieu, kòrda tuma tur klase di medida di prevenshon.

HERENSIA
Mayoria di kanser no ta hereditario. Sinembargo nos ta nota ku den sierto famia tin mas tantu kanser. Kisas ta pasobra tur e miembronan tin mesun estilo di bida? Esta nan manera di kome, di rekreashon, di move? Òf ta puru kasualidat?   Nos no sa.

Loke nos sa sigur den kaso di kanser na pechu, prostat i tripa ta ku si konstatá un di e  kansernan ei serka un òf mas miembro di famia, ta altamente rekomendá pa tur otro miembro di e famia di promé grado, esta wela, tawela, tata,mama, yu i ruman,  nan tur laga listra tambe. Sinembargo no ta konosí ainda te na ki grado kanser ta hereditario.