Kanser di Pulmon



Hopi kaminda na mundu, kanser na pulmon ta un di e kousanan prinsipal di morto tantu serka hende  hòmber komo hende muhé. Tin mas tantu hende ta muri di kanser na pulmon, kompará ku kanser na tripa, na pechu i na prostat. Kasi bo no ta haña kanser di pulmon serka hendenan bou di 40 aña. E edat promedio di personanan ku tin kanser na pulmon ta alrededor di 60 aña.

Aki na Antianan Hulandes kasi 8% di tur kaso di kanser diagnostiká serka hende hòmber ta kanser na pulmon, i serka hende muhé esaki ta 2.3%. Esaki ta sufisiente motibu pa paga bon atenshon na e problema aki.

KIKO TA KANSER DI PULMON?
Bo pulmonnan ta dos órgano manera dos spòns ku ta keda den bo kashi di pechu (toraks). Bo pulmon drechi ta dividí den 3 sekshon, bo pulmon robes tin 2. E ta mas chikí pa motibu ku bo kurason ta okupá sierto espasio na e banda robes di bo kurpa.

Ora ku bo hala rosea, airu ta bai den bo pulmon via di un pipa (luchtpijp). E pipa aki na dado momentu, mas abou, ta parti na dos. Te na final e pipanan displet akí ta terminá den blas chikí.

Tin hopi ader rondó di e blasnan akí ya ku nan ta apsorbé e oksígeno ku ta bini den tur e blasnan. Nan ta transportá e oksígeno (O2) ei den bo fluho di sanger i laga karbon diokside (CO2) atras. Tumamento di  oksígeno i sakamentu di karbon diokside ta e funshon prinsipal di bo pulmon. Bo pulmon ta kubrí ku un flishi spesial,manera un membrana. E flishi akí ta protehé bo pulmon i ta fasilitá su movementu na momentu ku e ta ekspandé i kontraé ora hala rosea.

TIPO DI KANSER DI PULMON
Kanser na pulmon ta un malesa ku ta un peliger pa bo bida. E por plama den bo kurpa hopi promé ku bo sinti algu i promé ku e ser detektá via radiografia (pòtrèt di röntgen)

Tin dos tipo prinsipal di kanser na pulmon. Tin e “small cell lung cancer: (SCLC)” i tin e “non-small cell lung cancer (NSCLC)”.

FAKTORNAN DI RIESGO
Un faktor di riesgo ta kualke kos ku ta oumentá e chèns ku bo por haña un malesa manera e.o. kanser. Diferente tipo di kanser tin tambe diferente faktor di riesgo. Por ehèmpel, si un persona eksponé su mes na lus di solo sin protehé su mes, e ta na riesgo pa  haña kanser di kueru. Den e kaso akí nos ta bai menshoná  diferente faktor di riesgo ku ta hasi e posibilidat pa bo desaroyá un kanser di pulmon mas grandi.

HUMAMENTU
Humamentu ta e faktor di riesgo mas grandi pa kanser di pulmon. Introdukshon di sigaria a lanta e problema aki. Un 87% di kasonan di kanser na pulmon ta resultado di sea humamentu òf  di  hende ku ta  eksponé na huma di tabako. Mas tantu tempu bo huma, mas tantu paki bo huma pa dia, mas grandi e riesgo ta bira tambe.

Otro faktornan ku por kousa un kanser ta si bo ta eksponé  e.o. na materialnan radio-aktivo manera uranio, na sierto produkto kímiko manera arséniko, “vinyl chloride”, na produktonan di karbon i kombustibelnan manera gasolin i huma di disel.

Humamentu di mariwana tambe por kousa kanser. No lubidá ku mariwana tin mas ter ku sigaria.

INFLAMASHON
Tuberkulósis i sierto tipo di pulmonia tin biaha por laga sikatris na bo pulmon. Si bo tin sikatris esaki por oumentá bo riesgo pa haña kanser.

HISTORIA PERSONAL I DI FAMIA
Si bo tabatin kanser na pulmon, bo riesgo di bolbe desaroyá e malesa akí ta mas haltu.

Rumannan i yunan di esnan ku a yega di haña kanser na pulmon por tin un riesgo mas haltu ku otro hende pa haña kanser di pulmon. Sinembargo ta masha difísil pa bisa si e riesgo akí tin keber  ku faktornan hereditario, ku faktornan medio-ambiental òf  ku humamentu.

DIETA
Tin estudio ku ta indiká ku dietanan ku ta kontené poko fruta i berdura ta oumentá e chèns pa  haña kanser, den kaso ku bo ta eksponé na huma di tabako. Tin mas i mas prueba ku fruta i berdura ta protehé bo kontra kanser di pulmon. Tambe tin estudionan ku a mustra ku sierto elemento den fruta i berdura i tambe den te bèrdè tin efekto protektor.

SEKSO
Tin dòkter ta kere ku hende muhé ku ta huma òf ta eksponé na huma di tabako tin mas chèns di haña kanser na pulmon kompará ku hende hòmber.

POLUSHON
Polushon di aire tambe ta un di e faktornan di riesgo. Den sierto siudat i den poblashon ku regularmente ta eksponé na huma di fábrika, esaki ta un faktor di riesgo, aunke e ta hopi ménos  ku humamentu di sigaria.

POR PREVENÍ KANSER DI PULMON?
lung cancerE mihó manera pa prevení kanser di pulmon ta keda sin huma i evitá di bai den bisindario di hende ku si ta hasié. Si bo ta huma kaba, ta mihó bo stòp.

Te awor no tin investigashon riba e posibel efektonan di holó di sigaria riba pulmon di hende, pero literatura ta mustra ku si un persona ta eksponé na huma di sigaria su kabei, paña i otro opheto, tur ta keda hole. Ta p’esei e efektonan ku por ta kousa kanser ta minimal kompará ku e efekto di ta eksponé kontinuamente na huma di sigaria, manera por ehèmpel e echo di ta bibá den kas kaminda tin otro hende ta huma. Si bo ta traha den un fábrika i bo tin kontakto ku sustansianan kímiko ku ta konosí ku nan por oumentá e riesgo pa kanser, ta bon pa bo buska informashon riba nan i tuma e medidanan apropiá.

Tin hende ta haña kanser maske nan no tin ningun faktor di riesgo. Aunke nos sa kon pa prevení 87% di kasonan di kanser na pulmon, tòg n’e momentunan aki nos no sa kon pa prevení tur.

KON TA DETEKTÁ KANSER DI PULMON?
Teniendo kuenta ku mayoria di hende ku tin kanser den fase inisial no tin ningun síntoma, ta detektá solamente 15% di kasonan di kanser na pulmon den e fasenan inisial.

Ora detektá kanser na pulmon tempran, mayoria di biaha ta resultado di un CT-scan òf un pòtrèt di röntgen (radiografia) ku e persona a saka. Maske mayoria di kasonan di kanser na pulmon no ta duna síntoma sino te ora nan ta basta avansá, ta konsehabel informá bo dòkter si bo ta sinti lo siguiente:

  • Un tosamentu ku no ke bai,e ta persistente
  • Doló den pechu, ku ta bira mas serio ora bo hala rosea
  • Garganta será/hers
  • Pèrdida di peso i pèrdida di apetit
  • Skupi ku tin koló di sanger òf maron
  • Rosea kòrtiku
  • Infekshon ku ta bini bèk kada bia, manera bronkítis i pulmonia

Tin biaha e problemanan ei ta okashoná pa otro kondishon, pero si detektá kanser na pulmon  tratamentu inmediato por ekstendé bo bida i aliviá e síntomanan.

Ora ku kanser na pulmon plama pa otro órgano, lo e por kousa lo siguiente:

  • Doló di wesu
  • Brasa i pianan ta bira suak òf sin heful
  • Biramentu di kabes
  • Kueru i wowonan ta bira hel
  • Bolònbònchi bou di kueru debí ku e kanser a plama via bo kueru òf  via e nódulo linfátikonan na bo garganta.

TRATAMENTU
Si bo tin kanser na pulmon, bo opshonnan pa tratamentu ta: operashon, radiashon konosí tambe komo bestraling i kimoterapia. Tin ora e tratamentu ta konsistí di un kombinashon di e tratamentunan menshoná.