Kanser na Pechu
Kanser na pechu a bira un problema grandi pa loke ta salú durante e último 50 aña. E ta un tipo di kanser masha komun, ku a presentá serka 1 di kada 12 hende muhé den kurso di nan bida. Kanser na pechu ta surgi masha di baina serka hóbennan. E ta surgi mas tantu miéntras e edat ta subi, ku mayoria di kaso normalmente na edat di 50 aña òf mas.
Miéntras ku e kousanan di kanser na pechu no ta kompletamente komprendibel, investigashonnan moderno ta hasiendo progreso rápido pa kontrolá e malesa, pa medio di diagnóstiko mas tempran i ku mas presishon i tambe mihó métodonan di tratamentu.
E PECHU
Un pechu ta konsistí di ..........., kanal, tehidonan di vèt, adernan di sanger i adernan di limfa. E .......ta glándulanan ku ta traha lechi; e kanalnan ta konektá e ........ ku e punta di pechu. E tehido di vèt ta rondoná e ........ i duktonan. E adernan di limfa ta sòru pa limfa yega e botonnan di limfa bou di brasa i parti ariba na e pechu. Pero tin tambe botonnan di limfa den henter e kurpa.
KIKO TA KANSER DI PECHU?
Pechunan ta kontené hopi glándula ku ta trahá di blòkinan chikí konosí komo sèlnan, ku ta produsí lechi di pechu despues di embaraso. Normalmente e sèlnan ei ta dividí i krese di un manera ordená.
Sinembargo, tin biaha, pa motibunan ainda deskonosí ainda, algun di e sèlnan ta bira inkontrolabel i ta sigui dividí i asina nan ta krese i kousa un pipita òf tumor. Serka algun hende muhé, e proseso aki por tuma 3 pa 4 aña i te asta mas largu promé ku e pipita òf bòlòmbònchi ser detektá.
Pipita na pechu sea por ta benigno, kual ta ser kontené den un aria so di e pechu, òf an por ta maligno, loke ta nifiká ku nan ta konsistí di sèlnan di kanser ku por plama pa otro partinan di e kurpa. Ora ku e sèlnan di kanser plama pafó di e pechu, nos ta papia di metastase òf rekurensia. Dòkter por bisa si un pipita ta benigno òf maligno dor di saka un pida chikí for di e tumor (biopsia) i studia e sèlnan bou di mikroskop.
KUA FAKTORNAN TA OUMENTA E RIESGO?
E faktornan ku ta oumentá e riesgo pa haña kanser na pechu ta:
- Edat: E riesgo pa kanser na pechu ta oumentá ku edat.
- Faktornan genétiko i familiar: Un historial familiar di kanser na pechu tambe ta ser rekonosé komo un faktor di riesgo pa e malesa.
- Faktornan hormonal:
a. Kanser di pechu ta parse di ta mas komun serka hende muhé ku a haña nan promé menstruashon tempran den bida, por ehèmpel promé ku nan a hasi 13 aña di bida i/òf sin a yega menopousa sino te despues di nan 50 aña di edat.
b. Promé embaraso na edat relativamente haltu.
c. Uso di antikonseptivo pa término largu lo por afektá e nivel di estrogen, i asina oumentá e riesgo pa kanser na pechu.
d. Di otro banda, muhénan ku a haña nan promé beibi promé ku edat di 30 aña i ku a duna nan yu lechi di pechu, ta ménos na riesgo pa haña kanser na pechu. - Dieta: Un dieta bon i balansá ta importante. Tin sufisiente evidensia pa asumí ku vèt di animal, sobrepeso i bebementu di hopi alkohòl por oumentá riesgo pa haña kanser na pechu.
- Faktornan di medio-ambiente: Eksponementu na radiashon, na sierto metal i gas.
- Humamentu.
KON E TA SER DETEKTA?
No tin duda ku deskubrimentu di un tumor na tempu ta mehorá e chènsnan pa un tratamentu eksitoso. Si ta un dòkter ta saminá bo, e lo fula pa buska kualke boton di limfa ku a krese bou di bo brasa i na base di bo nèk. Lo por saka un portrèt i kue sanger. Pa haña tumornan ku ta muchu chikí pa se detektá ku man, lo por rekomendá pa hasi un mamogram bou di hende muhénan di sierto grupo di edat.
KON MI POR DETEKTA KANSER NA PECHU?
- Saminashon propio: Un 70% di kansernan na pechu ta ser deskubrí dor di saminashon propio. Aunke no ta nesesario pa saminá bo pechunan tur ora, ta bon pa bo sa si kon nan ta bou di sirkunstansianan normal na diferente momentu den luna. Lo bo nota mas lihé si tin kambio na bo pechu ku no ta normal. Pipita na pechu ta ser hañá hopi biaha parti ariba na e pechu i hopi biaha e ta su so, firme i sin doló. Si bo ta preokupá pa kualke kos inusual ku bo pechu, bo mester hasi un sita ku bo dòkter.
- Saminashon di dòkter: Bo dòkter tambe por mustra bo kon pa kontrolá bo pechunan pa pipita. Si bo hasi e kontròlnan ei ku frekuensia, lo bo por haña pipita ora ku ainda nan ta chikí. No opstante ku mayoria di pipita no ta kanser, si bo nota un pipita ku no ta bai, laga chèk e serka dòkter.
- Mamografia: No ta tur pipita ta ser detektá ku man i ta p’esei hasimentu di mamogram regularmente ta rekomendabel. Un mamogram ta un portrèt di e parti paden dje pechu. Ta dependé si di eksperensia di esun ku ta operá e mamografia. Por resultá ku no ta mira niun pipita, i tòg bo tin unu.
Si detektá kanser siendo ku ainda e ta den e pechu so, e grado di kura ta riba 95%.
I SI MI TOPA KU UN PIPITA?
Ta masha importante pa kòrda ku ta solamente un porsentahe chikí di pipita ta maligno. E presensia di un pipita na pechu no nesesariamente ta nifiká kanser. 8 di kada 10 pipita na pechu ta benigno i no kanseroso. Si bo topa ku un pipita, bishita bo dòkter pa konseho.
Di otro banda, no ta tur hende muhé ku kanser na pechu ta presentá ku un pipita. Otro posibel señal i síntomanan di kanser na pechu ta enserá:
- Ta topa ku un depreshon den un aria di e pechu;
- Doló na pechu òf due;
- Kambio den forma òf tamaño di pechu;
- Venanan den kueru ta bira muchu mas visibel na pechu;
- Kueru di pechu ku ta haña hòl, kaska òf bira diki;
- E punta di pechu ta kambia, haña manera frèt, kambia di tekstura òf ta basha;
- Brasa òf bou di brasa ku ta hincha.
Otro señalnan di kanser por inkluí: doló na lomba, doló di kabes, kansansio òf falta di apetit. Si bo tin kualke kambio na pechu òf otro señalnan ku no ke bai, bo mester bishitá bo dòkter. Presensia di un masa òf kualke kambio straño na pechu mester ser investigá.
SI E PIPITA TA KANSEROSO?
Ora ku un diagnóstiko di kanser na pechu ta ser hasí, mester determiná estado i grado di e malesa pa asina por hinka un plan di tratamentu den otro. Esaki por ser hasí dor di hasi un biopsia, òf saka un pida for di e pipita i saminá esaki den laboratorio. E biopsia por yuda determiná kon e kanser lo reakshoná riba sierto tiponan di terapia.
PRONOSTIKO
E pronóstiko ta dependé di e karakterístikanan di tantu e tumor komo e pashènt mes. Hopi pashènt ta reakshoná kompletamente òf parsialmente riba un òf mas tipo di tratamentu. E sitio i kantidat di metastase (plamamentu) tambe ta importante pa hasi e pronóstiko dje malesa.
Si tin tiki aria kaminda e tumor a plama, lo tin un mihó chèns pa tratamentu eksitoso.





